آيندهي فناوري اطلاعات و ارتباطات در اروپا

حركت بهسوي شخصيشدن

انديشگاه شريف

(كليه حقوق مادي و معنوي اين اثر متعلق به موسسه آموزشي و تحقيقاتي صنايع دفاعي است)

مقدمه

فناوري اطلاعات و ارتباطات (ICT)[1] به نحو چشمگيري بر چگونگي زندگي و كار ما تأثير ميگذارد؛ و ما اين همه را به فال نيك ميگيريم. امروزه جامعهي اطلاعاتي كه مدتها در مورد آن بحث ميكرديم، در برابر چشمان ما پديد آمده است. اما در اروپا چه نوع جامعهي اطلاعاتي را دنبال ميكنيم؟ چه روندها و پيشرانهايي به جامعهي اطلاعاتي آينده شكل ميبخشند؟ در اين مقاله، به برخي از سناريوهاي آينده اشاره ميشود كه هدف از آنها پيگيري و تعقيب حركت اروپا به سمت جامعهي اطلاعاتي است؛ همچنين برخي از عوامل تعيينكنندهي كاربردهاي آيندهي فناوري اطلاعات و ارتباطات مشخص مي گردد.

از همين حالا چند سال آينده را تصور كنيد، هنگامي كه شما در يك كافه نشسته و از نوشيدن يك فنجان قهوه لذت ميبريد، زنگ تلفن تصويريِ ساعت مچي شما در فضا ميپيچد ؛ اين زنگ نشاندهندهي تماس يك دوست است.

او ميپرسد: آيا مايليد يكديگر را ببينيم؟

شما: عاليه!

دوست: ميخواهي برويم به سينما؟

شما: بله، چرا كه نه.

دوست: خيلي خوب، بگذار ببينيم برنامهي سينما چيست؟

ظرف چند لحظه، وي به وبسايت اينترنتي نزديكترين سينما راه مييابد. نيازي به زنگ زدن نيست، چرا كه اين يك ارتباط همزمان است و نيازي به انتظاركشيدن براي بازشدن صفحات وب نيست. كيفيت تصوير عالي است و شما ميتوانيد پيش از انتخاب گزينهي مورد نظر، بخشهاي كوتاهي از چند فيلم را مشاهده كرده و بليتهاي لازم را پيشخريد كنيد.

در حالت ديگر، تصوير خود را هنگام رانندگي از محل كار به سوي منزل مجسم كنيد. صفحهيٍ نمايشگر روي داشبورد ماشين شما، اعلام ميكند كه در مسير حركت شما تصادفي اتفاق افتاده و به همين علت راهبندانِ سنگيني را پيشرو خواهيد داشت. اين نمايشگر همچنين تصاوير زندهاي از جمعيت حاضر در صحنه نشان داده و براي شما يك مسير جايگزين تعيين ميكند. متأسفانه اين تغيير مسير، مسافت حركت شما را افزايش ميدهد و نمايشگر به شما ميگويد كه نياز به سوختگيري مجدد داريد؛ و همزمان موقعيت نزديكترين پمپبنزين را براي شما مشخص كرده و شما را به سمت آن هدايت ميكند. به خانه ميرسيد و به محض ورود، چراغهاي منزل روشن ميشود. خانهي شما گرم است؛ چون سيستمهاي ارتباطي, حركت ماشين شما به سمت منزل را تشخيص داده و درست 15 دقيقه پيش از ورود شما، سيستم گرمايشي فعال شده است. با ورود شما، يك صفحهي نمايشگر بر روي ديوار روشن شده و برنامهي تلويزيوني دلخواه شما را كه در هنگام پخش، ضبط كرده، نشان ميدهد؛ چرا كه در آن زمان، شما در منزل حضور نداشتهايد.

يا اين گونه تصور كنيد كه در محل كار خود با تعدادي از همكاران جلسه داريد و نميخواهيد هنگام برگزاري آن, كسي مزاحم شما شود. با اين حال، هنوز هم ميتوانيد به تماسها و يا نامههاي الكترونيكي خود رسيدگي كنيد. در داخل لباس شما (يا حتي در درون بدنتان) يك دروازهي صوتي[2] و يا يك موجود ديجيتالي[3] نصب شده كه نسبت به امواج حساس است. تا زماني كه شما در اين جلسه حضور داريد، اين گيرنده به پيامهاي رسيده، پاسخ ميدهد. در هر حال، اين گيرنده شما را از تماس همسرتان آگاه ميسازد، چرا كه از نظر او مهم بوده است. او به شما ميگويد كه بدون هماهنگي، يك مراسم شام ترتيب داده و از شما ميخواهد كه دير به منزل نرويد. او تصميم گرفته كه چه چيزي بپزد و از طريق يخچال الكترونيكي3 مواد غذايي لازم را بررسي كرده است. چند مورد از اقلام مورد نياز خود را نميبيند، اما يخچال الكترونيكي آنها را به صورت خودكار سفارش داده و در همان بعد ازظهر به شما تحويل ميدهد.

تخيل يا واقعيت؟

آيا چنين روياهايي براي آينده، واقعي و قابلقبول هستند و يا اين كه، تعبير سادهاي از مسائل علمي ـ تخيلي ميباشند؟ تا چه اندازه به واقعيت نزديكاند؟ چند سال طول ميكشد تا اين سناريوها تحقق يابند؟ يا اين كه هرگز آينده اينگونه نخواهد بود؟

براي درك بهتر اين موضوع، اندكي به گذشته بازگرديد. البته، نه چندان دور، در واقع كمتر از 10 سال پيش؛ در آن زمان، اگر براي سفر در ايام تعطيلات خود قصد پيشخريد بليت داشتيد، بايد به يك بنگاه مسافرتي در "هاي استريت" مراجعه ميكرديد. اما امروزه شما ميتوانيد در خانهي خود از طريق جستوجو در اينترنت، بليت هواپيما و يا هتل مورد نظر را رزرو كرده و يا حتي خودرويي را اجاره كنيد.

همچنين اگر براي رسيدن به يك گردهمايي تأخير ميكرديد، به دنبال يك تلفن عمومي ميگشتيد؛ با اين اميد كه تلفن سالم باشد و شما هم سكههاي مناسب آن تلفن را به همراه آورده باشيد.

از آنجايي كه در دهي گذشته شاهد تغيير و تحولات بسياري بودهايم كه عملاً براي ما مطلوب بودهاند, پس بايد از خود بپرسيم كه چرا در آينده نبايد منتظر رخدادهايي به مراتب جالبتر و پيچيدهتر باشيم؟

چگونه فناوري اطلاعات و ارتباطات ميتواند آيندهي ما را تحت تأثير قراردهد؟

در ده سال گذشته، فناوريهاي اطلاعات و ارتباطات ـ بارزترين شكل آن يعني اينترنت و تلفن همراه ـ تاثيرات عمدهاي بر تمامي جنبههاي زندگي و كار ما داشته است. از اين گذشته، آنها "فناوريهاي توانمندساز"ي[4] هستند؛ به اين معنا كه زيربناي عملكرد رقابتي تمامي بخشهاي اقتصادي محسوب ميشوند. بنابراين، پيشرفتهاي
حاصلشده در حوزهي اين فناوريها، اساساً تمامي امورـ از كشاورزي گرفته تا مقولات مد روزـ را دگرگون ساخته و كشفيات حوزهي فناوريهاي زيستي و نانو را نيز به پيش ميراند.

شواهد موجود نشان ميدهد كه ما درآستانهي رويارويي با تغييراتي ژرف در جامعهي اطلاعاتي قرارداريم؛ يعني عصر "كامپيوتريسازي فراگير"[5]، با هزينههاي مخابراتي در حد صفر و سازگاري كامل تمامي دستگاهها و وسايل در يك شبكه. الزامات چنين پيشرفتها و توسعههايي چنان اساسي است كه دستاوردهاي 10 سال گذشته در برابر آن ناچيز مينمايد.

پيشبيني اين كه چگونه فناوري اطلاعات و ارتباطات بر زندگي ما در آينده تأثير خواهد گذاشت، امري سهل و آسان نيست. با اينحال، اين احتمال وجود دارد كه نوع تحولات و تغييراتي كه در گذشته مشاهده كردهايم، در آينده نيز ادامه داشته باشند؛ همچنين با شناخت روندها و نيروهاي پيشران اين تغييرات، بهتر بتوانيم چگونگي توسعهي جامعهي اطلاعاتي را درك نموده و شكل بدهيم.

چشم انداز جامعهي اطلاعاتي اروپا

روندهاي اصلي و پيشرانهاي عمدهي جامعهي اطلاعاتي را در مراحل بعدي بررسي خواهيم نمود. اما در گام نخست، ما به برخي از الگوهاي فكري و ديدگاهها نظر خواهيم كرد كه در حال شكلبخشيدن به طرز تفكر دولتهاي اروپايي، كسبوكارها و ديگر سازمانها ميباشند؛ و در ادامه به اقداماتي كه در زمينهي ساخت و بناي جامعهي اطلاعاتي اروپا انجام شده، خواهيم پرداخت.

اروپاي الكترونيكي

طرح اروپا در زمينهي جامعهي اطلاعاتي، در طرح ابتكاري اروپاي الكترونيكي[6] تعريف و تشريح شده است. هدف آن نيز تبديل اروپا به "رقابتيترين اقتصاد دانشبنيان در سطح جهان" است و به دنبال ايجاد "يك جامعهي اطلاعاتي براي همه" ميباشد. هدف اتحاديهي اروپا از برنامهي موسوم به "طرح اقدام اروپاي الكترونيكي 2005"2 عبارت است از:

"ايجاد محيطي مطلوب براي سرمايهگذاري بخش خصوصي و ايجاد فرصتهاي شغلي جديد، در راستاي ارتقاي بهرهوري، نوسازي و پيشرفتهنمودن خدمات عمومي، و ايجاد فرصت براي همه به منظور مشاركت در تحقق جامعهي اطلاعاتي جهاني."

طرح اروپاي الكترونيكي، به طور ويژه به دنبال ايجاد موجي در ارائهي خدمات ايمن، كاربردها و محتويات الكترونيكي برمبناي زيرساختي دردسترس و پرظرفيت تا سال 2005 است. در بعد تقاضا، طرح اروپاي الكترونيكي شامل اقداماتي در زمينهي دولت الكترونيكي3، بهداشت الكترونيكي4، يادگيري الكترونيكي5 و تجارت الكترونيكي6 است تا از اين طريق موجب توسعه و گسترش خدمات جديد گردد. هدف نهايي اين طرح، معرفي دقيق كاربر به عنوان مركز و محور برنامهها است؛ تا بدين طريق ميزان مشاركت و مهارتهاي عمومي افزايش يافته و فرصتهاي شغلي جديدي ايجاد شود. از نظر ماهوي، اين روند به سه هدف اصلي و مهم ختم ميشود:

· دسترسي ايمنتر ، سريعتر و ارزانتر به اينترنت؛

· سرمايهگذاري براي توسعهي منابع انساني و مهارتهاي آنها؛

· تشويق مردم به استفاده از اينترنت.

از نظر رهبران سياسي اروپا موفقيت طرح اروپاي الكترونيكي امري حياتي است. از اين رو، رياست كميسيون اروپا، آقاي "رومانو پرودي"7 معتقد است: "اقتصاد الكترونيكي"8 موضوعي پيچيده است؛ اما به هر حال، بايد آن را درك كنيم, چون رفاه و آيندهي 377 ميليون شهروند اروپايي ـ و در صورتي كه كشورهاي داوطلب عضويت در اين اتحاديه را هم در نظر بگيريم، در حدود نيم ميليارد نفر ـ به آن بستگي دارد.

اهميت اقتصادي

امروزه، فناوريهاي اطلاعات و ارتباطات بخش مهمي از اقتصاد اروپا است. در حال حاضر، ارزش بازار فناوريهاي اطلاعات و ارتباطات در اروپاي غربي ـ كه شامل تجهيزات فناوريهاي اطلاعات و ارتباطات، محصولات نرمافزاري و خدمات فناوريهاي اطلاعات و خدمات مخابراتي است ـ طبق برآوردهاي "سازمان ديدهبان فناوري اطلاعات اروپا"[7] به ميزان 662 ميليارد دلار ارزشگذاري شده، كه در حدود 5/7 درصد از توليد ناخالص داخلي را تشكيل ميدهد (به تصوير شمارهي 1 نگاه كنيد).

در اواخر دههي 1990م، بازار اين بخش, سالانه بيش از 10درصد رشد داشت؛ اما از سال 2000 به بعد دوران سخت و دشواري را پشت سر گذاشت. با اين حال، وضعيت اين بازار رو به بهبود است و براي مثال در سال 2003 م، بازار آن به اندازهي 2/3 درصد رشد داشته است.

ارزش بازار(ميليارد يورو)

افزايش بازار(درصد)

نمودار شمارهي 1: بازار فناوريهاي اطلاعات و ارتباطات اروپاي غربي در سالهاي 1994 تا 2003

منبع: EITO، روزآمدشده در سال 2002 با همكاري IDC

بخش فناوري اطلاعات و ارتباطات يك زمينهي اشتغالزاي عمده در اقتصاد اروپا است؛ اما اين تنها بخشي از موضوع اشتغال است. بيش از نيمي از كارگران اروپاي الكترونيكي، در محل كار خود از رايانه استفاده كرده و سه چهارم آنها نيز در محل كار خود از اينترنت استفاده ميكنند. اگر بخواهيم با خوشبيني كمتري اظهار نظر كنيم، تنها 30درصد از نيروي كار اروپا موفق به گذراندن دورههاي آموزشي رسمي رايانهاي شدهاند.

البته تأثير فناوري اطلاعات و ارتباطات بر كسبوكار، يكي از مسائل بحثانگيز است. از يك سو، اين فناوريها را ميتوان جايگزين نيرويكار كرد ويا اجازهي صدور مشاغل به خارج را داد. از سوي ديگر، اين فناوريها به رشد اقتصادي، ايجاد مشاغل و فرصتهاي شغلي جديد با مهارتهاي بالا كمك ميكنند. در هر صورت، شركتهايي كه در ميدان رقابت از فناوري اطلاعات و ارتباطات استفاده نميكنند، به زودي از گردونهي تجارت و كار خارج خواهند شد.

آيا ما اكنون در يك جامعهي اطلاعاتي بهسر ميبريم؟

بدون شك، يكي از مهمترين انگيزههاي اروپاي الكترونيكي، توجه به اين مساله است كه اروپا همواره پشتسر رقباي بزرگ خود، بهويژه آمريكا، گام برميدارد و اگر اقدامات لازم را انجام ندهد، نميتواند بهصورت كامل از منافع اقتصادي و اجتماعي فناوري اطلاعات و ارتباطات استفاده كند.

بنابراين، بايد پرسيد كه اروپا در حركت بهسوي يك جامعهي اطلاعاتي، تا چه حد خوب پيش رفته است؟ چگونه ميتوان آن را با رقبايي همچون ايالات متحدهي آمريكا مقايسه كرد؟ يكي از بررسيهاي مهم انجام شده در سال 2002م، تحت عنوان "شاخصهاي آماري ترازيابي جامعهي اطلاعاتي"[8] نشان ميدهد كه تا اندازهاي جامعه اطلاعاتي در اروپا محقق نشده است:

"ارتباط اكثر سازمانهاي اروپايي تا اندازهاي برخط[9] بوده و حدود نيمي از جامعهي بزرگسالان به صورت منظم و يا گهگاه از اينترنت استفاده ميكنند. از هر سه نفر، يك نفر از پست الكترونيكي استفاده ميكند؛ و از هر پنج نفر، يك نفر به صورت برخط به دنبال كسب اطلاعات دربارهي سلامتي و بهداشت است؛