شكلبخشيدن به آيندهي فناوري اطلاعات و ارتباطات

انديشگاه شريف

(كليه حقوق مادي و معنوي اين اثر متعلق به موسسه آموزشي و تحقيقاتي صنايع دفاعي است)

فناوريهاي اطلاعات و ارتباطات، "فناوريهاي توانمندسازي" هستند كه در تمامي بخشهاي صنعتي و ظواهر زندگي ما بهكار ميروند. چگونگي تأثير اين عوامل بر توسعهي فناوري اطلاعات و ارتباطات مسالهي بسيار مهمي است, ليكن در مقياسي وسيعتر, برآورد پيامدهاي وسيع فناوري اطلاعات و ارتباطات در جامعه نيز از اهميت فراواني برخوردار است.

در اين بخش سعي ميكنيم اثرات احتمالي توسعهي فناوري اطلاعات و ارتباطات در سازمانها و الگوهاي كاري، اشتغال، مهارتها و آموزش را ـ بهخصوص در اتحاديه اروپا و ايالات متحده ـ مورد بررسي و كنكاش قرار دهيم.

انبوهي از اطلاعات

در رابطه با آيندهي فناوري اطلاعات و ارتباطات، قطعاً هيچگونه كمبود اطلاعاتی وجود ندارد. تايپ چند واژهي كليدي در جستجوگرهای اينترنتي, ميليونها منبع اطلاعاتي مرتبط با اين مقوله را در اختيار ما ميگذارد؛ منابعي همچون: پروژههای سناريوپردازي جهاني، مطالعات آيندهنگاري ملي در اكثر كشورهاي صنعتي، امور سناريويي مرتبط با فناوري اطلاعات و ارتباطات، كارراهههاي فناوری در زمينه يك فناوری يا كاربرد خاص, در كنار انبوهي از مقالات دانشگاهي، گزارشهاي مشاورهاي و مقالات نشريات.

فراواني اطلاعات، ما را در برابر يک چالش مهم در اين پروژه قرار ميدهد. در اينجا، قصد ما نه مرور و بررسي كامل تمامي اطلاعات موجود است نه برگزيدن تعدادي از مطالبي كه به چاپ رسيده است. به همين خاطر، يافتن راهي براي ورود و استفاده از درياي عظيمي از اطلاعات دردسترس بهشيوهاي شفاف و مفيد دشوار بهنظر می رسد.

براي شروع، میتوان منابع مختلف اطلاعاتي را به سه بخش تقسيم بندي كرد:

· سناريوهاي جهاني

· مطالعات آيندهنگاري ملي

· ديگر سناريوهاي فناوري اطلاعات و ارتباطات

سناريوهای جهانی

بسياری از سناريوهاي جهاني در بافتهاي متنوع و متفاوتي همچون برنامهريزيهاي نظامي، استراتژيهاي تجاري و يا سياستهاي بهداشتي تدوين شده است. اگرچه اين مطالب بسياري از پيشرانهاي كليدي اين تغييرات (همچون تغييرات جمعيتی و پايداري محيط زيست) را معرفي مينمايند اما كاملاً مشهود است كه علوم و فناوری (بهويژه فناوري اطلاعات و ارتباطات) يكي از پيشرانهاي اساسي تغييرات آينده محسوب ميشود.

بررسي جامع و مناسبي از اينگونه سناريوهاي جهاني در گزارشی با عنوان "نگرشي استراتژيك به آينده: تحليلی جامع از اطلاعات منتشرشده دربارهي پيشرانها و روندها"[1]، توسط سازمان ارزيابي و تحقيقات دفاعي وزارت دفاع انگلستان (براي واحد عملكرد و نوآوري، كه امروز جزء واحد استراتژي دفترنخستوزيري ميباشد[2]) تهيه گرديده است. اين گزارش، شامل يازده پيشران علوم و فناوري است كه از مطالعه سيزده برنامهي تحقيقاتي استخراج شدهاند. در ميان اين يازده پيشران، فناوري اطلاعات و ارتباطات بهعنوان برترين محرك شناخته شده است. (جدول شمارهي 1)

جدول 1. مهمترين پيشرانهاي علوم و فناوري

· رشد فناوري اطلاعات و ارتباطات (افزايش جهانیسازی فناورانه) و افزايش پيشرفت كامپيوترها

· دسترسي به فناوري: افزايش دسترسي به فناوري اطلاعات و ارتباطات ويا ايجاد يك ”شکاف دانشي“؛ چرا كه دسترسي به اطلاعات محدود به كساني است كه قدرت مالي تأمين آن را دارند

· افزايش اعتماد و استفاده از فناوري اطلاعات و ارتباطات در تجارت، پزشكي، صنعت و اوقات فراغت

· افزايش استفاده از فناوريزيستي (شامل مهندسي ژنتيك)، بهخصوص در پزشكي

· افزايش استفاده از هوش مصنوعي

· افزايش استفاده از فناورينانو و فناوريهاي ميناتوري

· دسترسی گستردهتر به رسانهها

· افزايش اعتماد غرب به فناوري اطلاعات و ارتباطات در امور نظامي (بهخصوص ايالات متحده)

· استفاده وسيعتر از فناوریهای نظامي نامتقارن در كشورهاي درحالتوسعه بهويژه توسط گروههای شبهنظامی

· استفاده از مواد فوقالعاده بهبوديافته, مستحكم و تجديدپذير

· تداوم برتري ايالات متحده در نوآوريهاي فناورانه

منبع: برگرفته از سازمان ارزيابي و تحقيقات دفاعی (DERA)

با بررسي عميقتر اين مطالعات، به اين نظر كلي ميرسيم كه فناوري اطلاعات و ارتباطات از طريق اعتمادسازي هرچهبيشتر نسبت به خود فناوري، در حال شكلبخشي به دنياي آينده در تمامي ابعاد زندگي و بخشهاي مختلف ـ در كار، خانه، پزشكي، امور نظامي، حملونقل و غيره ـ است. اينترنت بهعنوان ركن اساسي، هدايتگر دنيايي بسيار پيوستهتر از گذشته است. با اين وجود، نگراني بر سر اين مساله ايجاد شده است كه ميزان دسترسي به اين فناوري, هر روز محدود و محدودتر به كساني شود كه قدرت مالي بيشتري دارند، يعني همان ثروتمندان اطلاعاتی و فقرای اطلاعاتی.

البته اين مساله، شگفتی چندانی ندارد چون امروزه بسياري از يافتهها و دغدغههاي مربوطه شناختهشدهاند. بهعلاوه، اينگونه مطالعات جهاني بيشتر متمايل به تحليلهاي كلان هستند و درباره الزامات آنان در سطوح جزييتر، كار كمتري صورت گرفته است. اما بعضي از سناريوهاي توليدشده در اينگونه پژوهشها به كار ما ارتباط مييابند, بالاخص از اين جهت كه ميتوان واكنشهاي احتمالي مردم نسبت به فناوريهاي جديد را شناخت.

دنيايي از تشويش و اقدام در برابر امنيت و اعتماد

يكي از نمونهها سناريوهاي مدينگلي[3] است كه براي اتحاديه ملي خدمات بهداشتي انگلستان تهيه شده است. در اين سناريوها، چهار پيشران اصلي براي تغييرات برشمرده است:

1. فناوريهاي نوين؛

2. قالبهاي سازماني جديد؛

3. ثبات و پايداري؛

4. تغيير روابط بين اعضاي خانواده، گروههاي نسلي، جنسيتها، گروههاي نژادي و ملتها .

اين روش دو سناريوي كلي را در بر دارد: در سناريوي اول، به نام "يافتن روش من"، بين انتخابهاي مجزا و اطمنيان بسيار اندك به مؤسسهها، تنوع وسيع شيوهي زندگي و نيز يك گروه مجزا كه بهآساني به اطلاعات دستيابي نداشته و نمیتواند نظرات خود را بهراحتي با ديگران مطرح كند، رابطهي عميقي وجود دارد. يك حس كلي در مورد هيجان همراه با تشويش در اين افراد وجود دارد كه ترس از اشتباه در انتخاب و عدم اطمينان لازم برافراد حاكم است.

در سناريوي دوم، به نام "به راهنماي خود اطمينان كنيد" مؤسسههاي اجتماعي براي اصلاح خود در پاسخگويي به ميزان عدم اطمينان در متخصصان، دانشمندان و افراد خبره تلاش كردهاند. به دليل وجود تفاهمنامهي شفاف و آشكار، اين مؤسسهها دوباره مورد اعتماد واقع شدند و اطلاعات كافي را در اختيار عموم قرار داده و با بهعهده گرفتن تجربهي وقتگير و آزاردهندهي جست وجو و انتخاب، افراد را در كنار و همراه خود نگاه داشتند. با اين وجود، اين دنيايي است كه انتخاب فردی را محدود میكند و شبهات آزاردهنده را ايجاد ميكند كه احتمالاً اين مؤسسهها آنچنان كه تظاهر ميكنند، نوعدوست و بيپرده نيستند.

مطالعات آيندهنگاري ملي

مطالعات آيندهنگرانهي ملي، منبع مناسب ديگري از اطلاعات ميباشند. در اين روش، در سالهاي اخير نوعي شكوفايي در جهان وجود داشته و بسياري از كشورها در جست وجوي يافتن اولويتهاي ملي براي تحقيقات توسعهيافته در علم و فناوري ميباشند. اكثر اعضاي اتحاديهي اروپا در اين روش آيندهنگرانه شركت داشتهاند، گرچه آنها در نظريات، روشها و بازدهي كار خود بهوضوح اختلاف دارند. نقطهي شروع سودمند براي ما بازنگري در نتايج عمل به روشهاي آيندهنگري ملي در ارتباط با اطلاعات فناوري جامعه و يا فناوري اطلاعات و ارتباطات و پذيرش بخشي از برنامهي فيسترا[4] است (فيسترا به معني آيندهنگري فناوري اطلاعات جامعه در محدودهي تحقيقات اروپا است).

فيستراي اول، مروري تحليلي بر سه جنبهي موجود در مطالعات است:

· فناوري، به معنی خاص کلمه؛

· محدوده کاربردی؛

· فناوري مرتبط به موضوعات اجتماعي.

ابعاد فناوري

اولين بعد به دريافت و سفارش مطالعات آيندهي مرتبط با فناوري باز ميگردد؛ به بياني ديگر، محدودهاي از فناوري تعريفشده بهمعناي اهميت خاص در تحقيقات و صنعت داخلي است. اين فناوريها، هم محدودهي توانايي خاص كشور و هم محدودهي ضعف و عقبماندگي آن را كه در رقابتهاي آينده نقش مهمي دارد، نشان می دهد. يافتهها در مورد مطالعات ملي كشورهاي انتخابي، بهخصوص" كشورهاي صنعتي محقق شده"[5]، در گزارش فيسترا نمايش داده شده است ( جدول شماره 2).

جدول2. فناوري اطلاعات و ارتباطات در روش آينده نگريانهي ملي انتخابي

انگلستان	سوئد	آلمان	نوع فناوري
رياضيات، فيزيك، نظريه رايانه، مهندسی نرمافزار،	علوم سيستمها	موارد اجتماعي[6]، دي.ان.اي و كوانتوم رمزشناسي[7]، علوم اعصاب رايانهاي. زيستشناسی نظام مند،	تحقيقات توانمندساز
الکترونيک نوری، محاسبات شبکهای،	آي سي تي و بيوتكنولوژي و تلاقي آنها، الكترونيك مولكولي،		نسل جديد
رايانههای شخصي قابل حمل پرقدرت، تصويرسازي پيشرفته و نمايش آن، ذخيرهي اطلاعات و نگهداری آن، ا بزار با قدرت كم،	تلفن های همراه بهعنوان نقش اصلي وعمدهي رويارويي انسان و ماشين،	تعامل انسان و ماشين؛ دستگاهای موبايل(سیار)، تجسم و فنون نمايش، ذخيرهي انرژی،	سخت افزار	فناوري موجود
نرم افزار مطمئن و انعطافپذير، صنايع خلاق، تهيه و تدارک رضايت عموم، طراحی مهارتها و بازیهای رايانهاي،	شبيه سازی، الگو برداری، شيوههای نوين،	تدارکات اطلاعاتی، نمايندگیهای نرمافزاری،